Praktyczny poradnik

Bokashi

Spis treści poradnika

01Poznaj bokashi5▸

Co to jest bokashi?Bokashi, kompost czy wermikompost?Jak zacząć pierwsze wiadro bokashi Jakie odpady wrzucać do bokashi?Otręby bokashi: rola, dawka, przechowywanie

02Wybór i instalacja bokashi3▸

Jak wybrać kompostownik bokashi Dlaczego dwa wiadra do bokashi Gdzie postawić bokashi

03Bokashi na co dzień3▸

Pielęgnacja i spuszczanie soku z bokashi Czas fermentacji bokashi Bokashi zimą, latem i na urlopie

04Wykorzystanie fermentowanego bokashi i jego soku5▸

Zakopywanie bokashi w ogrodzie Bokashi bez ogrodu Sok z bokashi Bokashi i wermikompostownik Bokashi a kompost ogrodowy

05Rozwiązywanie problemów3▸

Pleśń w bokashi: co robić?Zapach, sok, muszki: problemy z bokashi Problemy po zakopaniu bokashi

06Dla zainteresowanych5▸

Domowy aktywator bokashi krok po kroku Wiadro do bokashi zrób to sam Bokashi i EM: co mówi nauka Inne bokashi: ściółka, trawa, kule do stawu FAQ bokashi: 25 częstych pytań

Praktyczny poradnikBokashi

Bokashi – co to jest? Fermentacja odpadów kuchennych w pigułce

Emy, maskotka efektywnych mikroorganizmów, oparta o otwarte wiadro bokashi na blacie kuchennym, obok słoika ogórków kiszonych i torebki otrębów

Zamknięte wiadro pod zlewem, kilka garści otrąb wzbogaconych EM-1 rozsypanych na obierkach i resztki posiłków, które zamiast gnić, zaczynają fermentować – oto bokashi. Metoda budzi ciekawość, bo przyjmuje odpady, których nie lubi ani kompost ogrodowy, ani dżdżownice, i mieści się w kuchni. Zrozumienie, co dzieje się w wiadrze, pozwala uniknąć większości błędów początkujących.

Bokashi – japońskie słowo oznaczające materię „złagodzoną” przez fermentację

Słowo bokashi tłumaczy się często jako „sfermentowana materia organiczna”. Oznacza ono zarówno samą metodę, jak i otrzymany sfermentowany produkt, a w szerszym znaczeniu także otręby służące do zapoczątkowania fermentacji.

W praktyce kuchenne bokashi opiera się na trzech elementach: szczelnym wiadrze z kratką i kranikiem do odbierania soku, Państwa odpadach spożywczych ubijanych warstwa po warstwie oraz aktywatorze, czyli otrębach zbożowych sfermentowanych z mikroorganizmami. Ten ostatni opisujemy szczegółowo w poradniku o otrębach bokashi.

Czy wiesz, że?
Po japońsku czasownik bokasu znaczy „rozmywać”, „łagodzić” – tak jak rozmywa się przejście między kolorami. Japońscy ogrodnicy nazywają bokashi nawóz z otrąb ryżowych i makuchów wymieszanych z ziemią, a następnie sfermentowanych: w ten sposób „łagodzi się” siłę tych materiałów, które stają się delikatniejsze dla korzeni.

Fermentacja to nie kompostowanie – zasada ogórka kiszonego

Klasyczny kompost to rozkład w obecności powietrza. Bakterie, grzyby i drobne zwierzęta zjadają materię, oddychając tlenem, pryzma się nagrzewa, traci wodę i dwutlenek węgla i stopniowo przemienia się w próchnicę.

Bokashi działa według zupełnie innej logiki – logiki przetworów. W zamkniętym i ubitym wiadrze prawie nie ma powietrza. Bakterie kwasu mlekowego dostarczone z otrębami przekształcają część cukrów zawartych w odpadach w kwas mlekowy. Środowisko się zakwasza, a ta kwasowość hamuje drobnoustroje gnilne. Dokładnie to samo dzieje się, gdy kisimy ogórki, kapustę albo przygotowujemy kiszonkę, którą hodowcy karmią zwierzęta zimą.

W efekcie odpady nie zostają strawione, lecz zakonserwowane. Zachowują mniej więcej swój wygląd, nabierają kwaśnego zapachu octu lub pikli i czasem pokrywają się delikatnym białym nalotem, co jest dobrym znakiem.

Kolejna różnica w stosunku do kompostu: wiadro bokashi praktycznie się nie nagrzewa. Fermentacja mlekowa uwalnia bardzo mało energii w porównaniu z rozkładem tlenowym, a większość materii, a więc i składników odżywczych, pozostaje w wiadrze.

Kto pracuje w wiadrze?

Sfermentowane odpady kuchenne w wiadrze bokashi po dwóch tygodniach, miejscami pokryte cienkim białym nalotem Aktywatory bokashi przygotowuje się zwykle z efektywnymi mikroorganizmami, czyli EM. Według producentów mieszanki te łączą głównie bakterie kwasu mlekowego, drożdże i bakterie fotosyntetyzujące. Ich historię i skład znajdą Państwo w poradniku Czym są efektywne mikroorganizmy.

W samym wiadrze prym wiodą bakterie kwasu mlekowego. Nieliczne opublikowane analizy domowych wiader pokazują, że zdecydowanie dominują one w populacji mikroorganizmów – zarówno w otrębach startowych, jak i w wiadrze w pełni fermentacji. Drożdże i inne grupy są tam znacznie mniej liczne, a ich dokładna rola w bokashi pozostaje słabo poznana.

Efekty ich pracy widać po pH, czyli stopniu kwasowości. Sok zbierany z kraniku ma najczęściej pH mniej więcej od 3,5 do 5 – kwasowość porównywalną z sokiem pomarańczowym lub jogurtem. Dlatego zawartości wiadra nigdy nie kładzie się bezpośrednio pod rośliny, a sok zawsze mocno się rozcieńcza.

Dwa etapy bokashi

Etap 1: fermentacja w wiadrze

Dwa etapy bokashi: fermentacja odpadów ułożonych warstwami w zamkniętym wiadrze, a następnie ich przemiana po zakopaniu w ziemi ogrodowej Wiadro napełnia się stopniowo przez kolejne dni, posypując każdą warstwę otrębami i dobrze ją ubijając. Gdy wiadro jest pełne, zostawia się je zamknięte na co najmniej dwa tygodnie w umiarkowanie ciepłym pomieszczeniu, od czasu do czasu spuszczając sok. Ponieważ ta faza unieruchamia wiadro, większość użytkowników korzysta z dwóch – jedno się napełnia, a drugie fermentuje. Szczegółową instrukcję znajdą Państwo w poradniku Pierwsze wiadro bokashi – jak zacząć. Na schemacie: fermentacja w wiadrze (1), a następnie przemiana w glebie (2).

Etap 2: przemiana w glebie

Z wiadra wychodzi kwaśny prekompost, a nie kompost. Trzeba go oddać ziemi: zakopuje się go na głębokość 20–30 cm, dobrze wymieszany z ziemią, z dala od korzeni, i czeka co najmniej dwa tygodnie przed sadzeniem. Można go też dodać do kompostownika ogrodowego, do dużej skrzyni z ziemią albo podawać w małych ilościach dżdżownicom, z nieco większą ilością pokruszonych skorupek jaj, by zneutralizować jego kwasowość. W glebie mikroorganizmy zużywają kwas mlekowy, kwasowość spada, a resztki się rozpadają. W zależności od pory roku i rodzaju gleby ich zniknięcie trwa mniej więcej od dwóch tygodni do dwóch miesięcy.

Warto zapamiętać
Bokashi przebiega w dwóch etapach: kilka tygodni fermentacji w zamkniętym wiadrze, a następnie przemiana w ziemi. Bez tego drugiego etapu nie ma kompostu.

Skąd pochodzi bokashi?

Fermentowanie materii organicznej przed oddaniem jej glebie to dawna praktyka. Często przypisuje się jej korzenie na wsiach koreańskich i japońskich, gdzie fermentowano materię organiczną, by uzyskać łagodniejszy nawóz. Pochodzenie to jest jednak słabo udokumentowane.

Współczesna wersja, czyli wiadro kuchenne, jest związana z profesorem Teruo Higą, wykładowcą ogrodnictwa na Okinawie w Japonii. Na początku lat 80. opracował on efektywne mikroorganizmy – mieszankę mikroorganizmów fermentacyjnych, którą zaproponował dla rolnictwa. Otręby zaszczepione EM, rozsypywane na odpadach kuchennych, rozpowszechniły się następnie na całym świecie, w Europie zwłaszcza od lat 90.

Prawdziwe zalety i ograniczenia

W czym bokashi się sprawdza

Przyjmuje niemal wszystkie resztki jedzenia, surowe lub gotowane, w tym mięso, ryby, ser i cytrusy. Pełną listę znajdą Państwo w poradniku Jakie odpady wrzucać do bokashi.
Mieści się w kuchni: wiadro o pojemności 10–20 litrów, bez kontaktu z ziemią.
Zachowuje materię: ponieważ wiadro się nie nagrzewa i pozostaje zamknięte, podczas fermentacji stosunkowo niewiele materii ulatnia się w postaci gazów.
Wymaga niewielu czynności: pokroić, posypać, ubić, zamknąć, spuścić sok. Niczego się nie przerzuca, a przede wszystkim nigdy się nie miesza.
Zapach pozostaje dyskretny przy zamkniętej pokrywie. Po otwarciu czuć kwaśną woń, ogórka kiszonego, czasem lekko piwa lub cydru.

Co warto wiedzieć przed zakupem

To nie jest gotowy kompost: po dwóch tygodniach mają Państwo prekompost, który musi jeszcze trafić do gleby, kompostownika lub do dżdżownic.
Trzeba mieć gdzie go oddać: ogród, skrzynię z ziemią, kompostownik lub bliską osobę, która go chętnie przyjmie.
Stale zużywa aktywator: trzeba go dokupować lub robić samodzielnie.
Nie przyjmuje odpadów ogrodowych: skoszona trawa, opadłe liście i gałęzie pozostają domeną kompostownika.
Wymaga odrobiny dyscypliny: źle zamknięte, zbyt wilgotne lub niewystarczająco posypane wiadro może gnić zamiast fermentować.

Rada Emy
Proszę trzymać na blacie mały zamykany pojemnik na cały dzień i opróżniać go do wiadra bokashi tylko raz, wieczorem. Im rzadziej otwierają Państwo wiadro, tym mniej dostaje się do niego powietrza i tym lepsza jest fermentacja.

Czy bokashi jest dla Państwa?

Bokashi sprawdzi się u Państwa szczególnie, jeśli:

mają Państwo ogród, warzywnik lub duże skrzynie i chcą oddawać tam wszystkie resztki kuchenne, w tym te, z którymi kompostownik słabo sobie radzi;
mieszkają Państwo w mieszkaniu, ale mają regularne miejsce na prekompost: ogród społeczny, działkę bliskiej osoby, dużą skrzynię na balkonie, wspólny punkt kompostowania;
mają już Państwo wermikompostownik i szukają rozwiązania dla mięsa, ryb i cytrusów.

Mniej się sprawdzi, jeśli nie mają Państwo żadnego miejsca, w którym można oddać prekompost ziemi. W takim przypadku wermikompostownik, który wytwarza gotowy do użycia nawóz, będzie często prostszy: nasz poradnik wyjaśnia, jak działa wermikompostownik. Aby porównać metody punkt po punkcie, zapraszamy do poradnika Bokashi, kompost czy wermikompost.

Na początek wystarczy szczelne wiadro z kranikiem, takie jak Kompostownik Bokashi Komfort lub Kompostownik Bokashi Skaza Organko 2, oraz nasz Aktywator kompostu Bokashi EM, wytwarzany w naszym gospodarstwie. Wreszcie nasz poradnik Bokashi i EM – co mówi nauka podsumowuje stan badań.

Podsumowanie

Bokashi to fermentacja mlekowa odpadów kuchennych prowadzona w szczelnym wiadrze dzięki otrębom bogatym w mikroorganizmy. W ciągu około dwóch tygodni resztki zakwaszają się i konserwują, zamiast gnić, bez nagrzewania i z dyskretnym, kwaśnym zapachem. Ten prekompost trzeba następnie oddać ziemi, kompostownikowi lub dżdżownicom, które w ciągu kilku tygodni kończą jego przemianę. Bokashi przyjmuje niemal wszystkie resztki jedzenia na bardzo małej przestrzeni, pod warunkiem że mają Państwo gdzie oddać prekompost i zapas aktywatora.