Praktyczny poradnik

Mikroorganizmy EM

Spis treści poradnika

01Poznaj EM4▸

EM: definicja, pochodzenie, skład Jak działają EM?Jak wybrać produkt EM Pierwsze kroki z EM: złote zasady

02Przygotowanie i przechowywanie2▸

Aktywacja EM-1: przygotowanie EM-A Przechowywanie EM, nieudany EM-A

03Ogród, warzywnik i trawnik5▸

EM w warzywniku: dawki i ściółkowanie Kompost i fermentowana trawa z EM Naturalny trawnik z EM Siew, rozsada i przesadzanie z EM Oprysk liści mikroorganizmami EM z Previsan S

04Dom i porządki4▸

Naturalne sprzątanie z EM Clean Usuwanie nieprzyjemnych zapachów z EM Szambo i toaleta kompostująca: EM Po powodzi: EM i nieprzyjemne zapachy

05Zwierzęta4▸

EM w stajni, oborze i kurniku Pasze fermentowane z EM: konie i bydło EM dla psów, kotów i małych zwierząt Udane kiszonki z EM Silage

06Woda: oczka wodne i baseny3▸

Pielęgnacja oczka wodnego lub stawu z EM Kule bokashi do oczka wodnego EM a basen: co wiemy

07Dla zainteresowanych4▸

Co nauka mówi o EM Ceramika EM: co warto o niej wiedzieć Napoje, sól, mydło i pasta do zębów z EM EM a przepisy w Polsce i w UE

Praktyczny poradnikMikroorganizmy EM

Efektywne mikroorganizmy (EM): co naprawdę mówi nauka, badania i wyniki

Emy w fartuchu laboratoryjnym obok mikroskopu, z zaciekawioną miną

Efektywne mikroorganizmy, czyli EM, mają swoich entuzjastów i swoich krytyków. Jedni przypisują im niemal uniwersalne działanie: w ogrodzie, w domu, na zdrowie, a nawet w rzekach. Drudzy widzą w nich zwykły zakwas jak każdy inny, sprzedawany po wygórowanej cenie. Sprzedajemy produkty EM, a nawet wytwarzamy z nich nasz aktywator bokashi: właśnie dlatego chcemy Państwu powiedzieć, co naprawdę pokazują badania, także wtedy, gdy są rozczarowujące.

Ten poradnik obejmuje wszystkie zastosowania EM. Jeśli chodzi konkretnie o wiadro do bokashi, zapraszamy do poradnika Bokashi i EM: co naprawdę mówi nauka.

Dlaczego EM budzą kontrowersje

Mieszankę opracował w latach 80. XX wieku profesor Teruo Higa w Japonii. Od tego czasu rozpowszechniła się w wielu krajach, a literatura na ten temat jest obfita. Duża jej część pochodzi jednak od producenta, jego partnerów lub mało wymagających czasopism. Sam profesor Higa przyznał w tekście z 1994 roku, że główną słabością tych prac był brak powtarzalności i stałości wyników.

Ocenę utrudniają trzy kwestie:

Skład jest różny w zależności od produktu i kraju. Nie wszystkie etykiety deklarują te same szczepy.
EM niemal zawsze podaje się razem z pożywką: melasą, otrębami, bokashi, sfermentowanymi wyciągami. Zaobserwowany efekt może pochodzić od tej materii organicznej, a nie od mikrobów.
Zastosowania są bardzo różne: wynik dotyczący kompostu nic nie mówi o wodzie w basenie ani o zdrowiu człowieka.

Warto zapamiętać
Dobre badanie nad EM porównuje trzy sytuacje: bez niczego, z produktem EM oraz z tym samym produktem po sterylizacji. Jeśli produkt wysterylizowany działa równie dobrze jak żywy, efekt nie pochodzi od mikroorganizmów.

W ogrodzie i na polu

Doświadczenie polowe: poletka porównywane obok siebie

To najlepiej zbadane zastosowanie i zarazem to, w którym wyniki są najbardziej rozbieżne.

Czteroletnie doświadczenie w Szwajcarii, w rolnictwie ekologicznym, porównało żywe EM, wysterylizowane EM i kontrolę. Opryskiwane samodzielnie EM nie miały żadnego wpływu ani na plon, ani na życie mikrobiologiczne gleby. Z bokashi pojawiły się pewne różnice, ale niestałe, a wysterylizowane EM działały równie dobrze jak żywe: niewielkie efekty pochodziły ze składników odżywczych bokashi.
Trzyletnie doświadczenia w Bawarii wykazały wzrost plonu pszenicy o 8 % przy użyciu aktywowanego EM, bez istotnego wpływu na bobik i jęczmień. Po odliczeniu kosztu produktu zabieg się nie opłacał. Ceramika EM, rozsiewana w ilości 150 kg na hektar, nie poprawiła żadnego plonu.
Metaanaliza opublikowana w 2015 roku, obejmująca 39 artykułów, wykazała średnio pozytywny wpływ na wzrost, ale słaby i bardzo zmienny w zależności od uprawy, czasem nawet negatywny. W doświadczeniu polowym przeprowadzonym przez tych samych badaczy traktowana kukurydza nie dała wyższego plonu. Natomiast w szklarni była o 51 % chętniej zjadana przez gąsienicę, ponieważ jej obrona chemiczna była słabsza. Na polu różnorodność owadów drapieżnych była też niższa o 26 %.
W przypadku chorób glebowych doświadczenia holenderskie nie wykazały ogólnej poprawy odporności gleb, a w jednym teście chorych roślin było nawet więcej; w przypadku innej choroby korzystny efekt pojawił się tylko w jednej glebie na trzy.

Z drugiej strony kilka przychylnych przeglądów twierdzi, że większość badań daje wyniki pozytywne. Często jednak ograniczają się one do liczenia publikacji, bez uwzględnienia ich jakości ani braku kontroli z wysterylizowanym produktem. Najbardziej obiecujące wyniki pochodzą głównie z ciepłych klimatów lub z doświadczeń w doniczkach i szklarniach i niekoniecznie przekładają się na europejski ogród warzywny. Aby ocenić to samodzielnie, warto przeprowadzić próbę z grządką kontrolną, tak jak wyjaśniamy w poradniku Stosowanie EM w ogrodzie warzywnym.

Kompost, fermentacja, zapachy i kiszonka

Tutaj EM są najbardziej na miejscu, bo chodzi o fermentację, dziedzinę, w której bakterie kwasu mlekowego sprawdzają się od stuleci.

Fermentacja mlekowa to dobrze poznany mechanizm: bakterie kwasu mlekowego przekształcają cukry w kwasy, pH spada, a materia zostaje zakonserwowana, zamiast gnić. Na tej zasadzie działa bokashi, kiszona kapusta i kiszonka. Sposób działania EM opisujemy szczegółowo w poradniku Jak działają EM?
W przypadku tradycyjnego kompostu dostępne doświadczenia nie wykazały wyraźnej różnicy: dobrze zbilansowana pryzma zawiera już wszystkie potrzebne mikroorganizmy.
W przypadku kiszonki przydatność szczepionek na bazie bakterii kwasu mlekowego jest dobrze udowodniona. Danych dotyczących konkretnie produktów EM jest mniej.
W przypadku zapachów i amoniaku ze ściółki kilka doświadczeń w chowie drobiu, przeprowadzonych w Azji, wykazało wyraźny spadek amoniaku po opryskaniu ściółki roztworem EM, bez wpływu na wzrost zwierząt. Wyniki są zachęcające, ale doświadczeń jest wciąż niewiele, prowadzono je w ciepłym klimacie, z różnymi produktami i dawkami.
W przypadku szamb i osadników dodatki biologiczne w ogóle nie wykazały trwałych korzyści: osadnik zawiera już ogromne ilości bakterii.

Woda i środowisko

Fiolki z próbkami wody pobranymi nad brzegiem rzeki

Wrzucanie kul EM do rzek to najbardziej nagłaśniane zastosowanie. Doświadczenia laboratoryjne, które ogłaszają oczyszczenie wody, często mają słabe protokoły. Najbardziej rygorystyczna ocena, prowadzona przez dwa lata na Hawajach z obszarem kontrolnym, nie wykazała w terenie żadnego mierzalnego efektu. W zbiornikach kule nawet pogorszyły jakość wody, wnosząc fosfor i bakterie, a przy dziesięciokrotności zalecanej dawki wyczerpując tlen. W dużym europejskim zbiorniku płynny EM obniżył poziom fosforu tydzień po zastosowaniu, ale po dwóch tygodniach większość pomiarów wróciła do wartości wyjściowych. Szczegółowo omawiamy te wyniki w poradniku o kulach bokashi do oczek wodnych.

Co do twierdzeń o oczyszczaniu skażonych gleb czy obniżaniu radioaktywności po awariach jądrowych, opierają się one na dokumentach przygotowanych przez samego producenta, bez niezależnej weryfikacji. Nie powielamy ich.

Zdrowie, napoje i ceramika

Napoje: opublikowane prace na temat EM-X dotyczą komórek lub szczurów i dawnej receptury na bazie ryżu, papai i alg. Nie znaleźliśmy żadnego rzetelnego badania klinicznego na ludziach. Zasady dotyczące prezentowania tych produktów opisujemy szczegółowo w poradniku Napoje, sól, mydło i pasta do zębów z EM.
Ceramika: wypalana w wysokiej temperaturze nie zawiera już żywych mikroorganizmów. Zapowiadanego działania na wodę nie potwierdza żadne niezależne badanie, a podawane wyjaśnienia nie odpowiadają żadnemu znanemu mechanizmowi fizycznemu ani chemicznemu. Pełną analizę znajdą Państwo w poradniku Ceramika EM.

Czy wiesz, że?
W ramach niezależnej oceny analiza genetyczna jednego z produktów EM wykazała wyłącznie bakterie kwasu mlekowego. Bakterii fotosyntetyzujących, często przedstawianych jako serce mieszanki, nie było. Rzeczywista zawartość może więc różnić się w zależności od produktu i partii.

Nasze stanowisko

Po lekturze tych badań tak właśnie postrzegamy EM.

Narzędzie do fermentacji, przydatne do zainicjowania i zabezpieczenia fermentacji mlekowej: wiadro do bokashi, fermentowane otręby, skoszona trawa lub obornik pod plandeką, kiszonka, ograniczanie zapachów.
Opcjonalne wsparcie w ogrodzie, do wypróbowania tylko na części powierzchni, bez oczekiwania wyższych plonów.
Nie nawóz, nie środek dezynfekujący, nie środek leczniczy dla roślin, zwierząt czy ludzi. Te kategorie mają zresztą precyzyjne znaczenie prawne, wyjaśnione w poradniku EM a przepisy prawne.
Nie cudowny eliksir: efekty nieudowodnione zawsze przedstawiamy jako twierdzenia producenta, a z naszego poradnika usuwamy to, co należy do pseudonauki.

Rada Emy
Zanim na dobre zdecydują się Państwo na produkt EM, proszę podzielić grządkę, pojemnik lub ściółkę na dwie części: jedną potraktować preparatem, drugą zostawić bez zmian i notować obserwacje przez cały sezon. Własne porównanie będzie warte więcej niż wszystkie obietnice.

Podsumowanie

Nauka potwierdza sedno sprawy: fermentacja mlekowa konserwuje materię organiczną i ogranicza gnicie. Natomiast rzetelne doświadczenia w klimacie umiarkowanym nie wykazały, by EM zwiększały plony lub trwale wzbogacały glebę, a obserwowane efekty często pochodzą od towarzyszącej im materii organicznej. Obietnice dotyczące rzek, zdrowia i ceramiki nie są udowodnione. Postrzegamy więc EM jako praktyczne narzędzie do fermentacji, które warto stosować do tego, w czym się sprawdza, bez wiary w cuda.