Dżdżownica: anatomia, gatunki, rola i tryb życia

Spotykamy ją po ulewie, przy przekopywaniu grządki albo na dnie wermikompostownika: dżdżownica należy do tych zwierząt, które wszyscy znają… choć tak naprawdę mało kto wie o nich coś więcej. Bez oczu, bez płuc, z kilkoma „sercami”, z ciałem zbudowanym z pierścieni: ten mały mieszkaniec gleby kryje wiele niespodzianek.

Oto najważniejsze informacje o dżdżownicy, wyjaśnione w prosty sposób – dla ciekawskich, ogrodników, dzieci i nauczycieli. Przy każdym temacie odsyłamy Państwa do karty poradnika, która omawia go szczegółowo.

Czym jest dżdżownica?

Dżdżownica to małe zwierzę bezkręgowe, czyli pozbawione szkieletu, które żyje w glebie lub w rozkładającej się materii organicznej. Należy do dużej grupy pierścienic, „robaków z pierścieniami”, które łatwo rozpoznać po ciele zbudowanym z szeregu segmentów.

W języku potocznym na dżdżownicę mówi się czasem „glista”, ale właściwa nazwa to dżdżownica. Duża dżdżownica z naszych ogrodów, Lumbricus terrestris, nosi nazwę dżdżownicy ziemnej, choć słowo „dżdżownica” odnosi się do wszystkich gatunków. Nazwa pochodzi od dawnego słowa „dżdż”, czyli deszcz, bo dżdżownica wychodzi na powierzchnię, gdy gleba jest przesiąknięta wodą.

Istnieje ich ogromna różnorodność: obecnie na świecie opisano około 4 400 gatunków dżdżownic, od kilku centymetrów do ponad metra długości w przypadku niektórych gatunków olbrzymich.

Anatomia: jak zbudowana jest dżdżownica?

Pod bardzo prostym wyglądem dżdżownica jest zaskakująco dobrze zorganizowanym zwierzęciem. Na schemacie: 1 głowa i otwór gębowy, 2 siodełko, 3 pierścienie, 4 szczecinki (w powiększeniu), 5 ogon.

• Ciało z pierścieni. Jej ciało dzieli się na kilkadziesiąt, a w zależności od gatunku nawet ponad sto pierścieni. Każdy pierścień ma maleńkie szczecinki, niewidoczne gołym okiem, dzięki którym dżdżownica zaczepia się o ziemię, aby się przemieszczać.
• Głowa i ogon. Głowa, bardziej spiczasta, znajduje się po stronie bliższej siodełku; mieści się w niej otwór gębowy, bez zębów i szczęk.
• Siodełko. U osobnika dorosłego w przedniej części ciała pojawia się jaśniejsze zgrubienie: to siodełko, narząd, który podczas rozmnażania wytworzy kokon. Jego obecność wskazuje, że dżdżownica osiągnęła dojrzałość płciową.
• Bez oczu, ale wrażliwa na światło. Dżdżownica nie ma oczu. Jej skóra jest pokryta komórkami wrażliwymi na światło, zwłaszcza w przedniej części ciała, co pozwala jej instynktownie przed nim uciekać.
• Oddychanie przez skórę. Nie ma płuc: tlen przenika bezpośrednio przez skórę, która w tym celu musi pozostawać wilgotna. Dlatego susza jest dla niej tak niebezpieczna.
• Kilka „serc”. Ma kilka naczyń krwionośnych, które pełnią funkcję małych serc i pompują krew.

Aby się poruszać, na przemian kurczy i wydłuża poszczególne części ciała, trochę jak akordeon, pomagając sobie szczecinkami, żeby się nie ślizgać. Więcej ciekawostek znajdą Państwo w najczęściej zadawanych pytaniach na dole strony.

Czy wiesz, że?

Gdy lato staje się zbyt suche, niektóre dżdżownice zapadają w stan spoczynku: zwijają się w kłębek w małej komorze na dnie swojego korytarza i czekają na powrót deszczu.

Trzy główne grupy dżdżownic

Nie wszystkie dżdżownice żyją w tym samym miejscu i w ten sam sposób. Zwykle dzieli się je na trzy główne grupy, w zależności od głębokości, na jakiej żyją (numery na ilustracji):

• 1. Dżdżownice epigeiczne żyją na powierzchni, w opadłych liściach, oborniku lub kompoście. Są małe, czerwone i bardzo żarłoczne, szybko się rozmnażają. To dżdżownice kompostowe, takie jak Eisenia (w tym Eisenia fetida i Dendrobaena veneta), które wykorzystuje się w wermikompostowniku.
• 2. Dżdżownice endogeiczne żyją w wierzchnich centymetrach gleby, gdzie drążą raczej poziome korytarze i odżywiają się ziemią bogatą w materię organiczną. Często są blade lub różowawe i rzadko widuje się je na powierzchni.
• 3. Dżdżownice aneciczne drążą głębokie pionowe korytarze, czasem sięgające kilku metrów. Nocą wychodzą na powierzchnię po opadłe liście, które wciągają do gleby. Należy do nich duża dżdżownica Lumbricus terrestris, ta, którą znajdujemy przy przekopywaniu ogrodu.

Każda grupa pełni w glebie inną funkcję: wracamy do tego nieco niżej.

Czym żywi się dżdżownica?

Dżdżownica żywi się rozkładającą się materią organiczną: opadłymi liśćmi, resztkami roślin, obornikiem, a także rozwijającymi się w nich bakteriami i grzybami. Nie ma zębów, więc połyka drobne, już rozmiękczone cząstki, które następnie rozciera jej żołądek mięśniowy za pomocą maleńkich ziarenek ziemi. Dżdżownica kompostowa może w ten sposób zjadać dziennie równowartość połowy swojej masy. Aby dowiedzieć się, co podawać jej w wermikompostowniku, a czego unikać, zapraszamy do karty Czym żywią się dżdżownice?

Jak się rozmnaża?

Dżdżownica jest obojnakiem: każdy osobnik jest jednocześnie samcem i samicą. Mimo to potrzebuje partnera: dwie dżdżownice przylegają do siebie, ułożone przeciwnie, i wymieniają się nasieniem. Kilka dni później siodełko wytwarza mały kokon wielkości ziarenka ryżu, z którego po około trzech tygodniach wyjdą młode dżdżownice. Cały cykl opisujemy szczegółowo w karcie Jak rozmnażają się dżdżownice?

Jak długo żyje dżdżownica?

Wszystko zależy od jej środowiska. W naturze większość dżdżownic rodzi się i umiera w ciągu jednego roku, narażona na zimno, suszę lub drapieżniki (ptaki, krety, jeże…). Z dala od tych zagrożeń, w dobrze prowadzonym wermikompostowniku, ich oczekiwana długość życia znacznie się wydłuża: dżdżownice kompostowe Eisenia fetida obserwowano w hodowli nawet do 4,5 roku. Do tych liczb wracamy w naszych najczęściej zadawanych pytaniach.

Jej rola w glebie i w ogrodzie

Dżdżownica jest jednym z najlepszych sprzymierzeńców ogrodnika. Drążąc korytarze, napowietrza glebę i ułatwia wodzie przenikanie do korzeni. Trawiąc materię organiczną, przekształca ją w składniki odżywcze, które rośliny mogą przyswoić. Jej odchody, czyli małe gruzełki ziemi widoczne na powierzchni, są doskonałym naturalnym nawozem. Gleba bogata w dżdżownice jest niemal zawsze glebą żywą i żyzną.

Tę cichą pracę szczegółowo przedstawiamy w karcie poświęconej roli ekologicznej dżdżownic. A jeśli w Państwa ziemi ich brakuje, warto sprawdzić, jak ponownie wprowadzić dżdżownice do ogrodu.

Warto zapamiętać

Herbicydy, pestycydy i zbyt głęboka uprawa gleby mocno ograniczają populacje dżdżownic. Ogród nawożony kompostem i ściółkowany zapewnia im natomiast schronienie i pożywienie.

Dżdżownica ogrodowa czy kompostowa: którą wybrać do wermikompostownika?

To częsta pomyłka: duża dżdżownica, którą znajdujemy przy przekopywaniu ogrodu, nie nadaje się do wermikompostownika. Przyzwyczajona do kopania głęboko i odżywiania się ziemią, nie przeżyje w pojemniku wypełnionym świeżymi odpadkami.

Do kompostowania odpadków kuchennych potrzebne są dżdżownice epigeiczne, czyli dżdżownice kompostowe z rodzaju Eisenia: w naturze żyją w rozkładającej się materii, szybko ją przetwarzają i szybko rozmnażają się w zamkniętej przestrzeni. Przedstawiamy je w karcie Jakie dżdżownice do wermikompostownika? Aby zacząć z odpowiednimi dżdżownicami, mogą Państwo również kupić żywe dżdżownice kompostowe: nasze dżdżownice kompostowe Eisenia są hodowane w gospodarstwie i wysyłane jako mieszanka trzech gatunków.

Rada Willy'ego

Nie należy zbierać dżdżownic z ogrodu, aby założyć wermikompostownik: to nie są właściwe dżdżownice, a znacznie więcej pożytku przynoszą tam, gdzie są, pracując w Państwa ziemi.

Mity na temat dżdżownic

• „Dżdżownica to owad.” Fałsz. Nie ma odnóży, pancerza ani szkieletu: to pierścienica, grupa zwierząt, która nie ma nic wspólnego z owadami.
• „Dżdżownice niszczą korzenie.” Fałsz. Żywią się martwą materią organiczną i rozkładającymi ją mikroorganizmami, a nie żywymi korzeniami. Ich obecność jest wręcz korzystna dla roślin.
• „Dżdżownice są brudne lub niebezpieczne.” Nie: nie żądlą, nie gryzą i nie przenoszą chorób. Można je bez obaw brać do ręki, a potem po prostu umyć ręce, jak po pracy w ogrodzie.

Czy przecinając dżdżownicę na pół, uzyskamy dwie? Dlaczego wychodzi z ziemi, gdy pada deszcz? Czy umie pływać? Odpowiedzi znajdą Państwo w naszych najczęściej zadawanych pytaniach o dżdżownice.

Najczęściej zadawane pytania o dżdżownicę

Podsumowanie

Dżdżownica to pierścienica bez oczu i płuc, która oddycha przez skórę i ma kilka małych serc. Istnieje około 4 400 gatunków, podzielonych na trzy główne grupy w zależności od głębokości, na jakiej żyją. Wszędzie przetwarza materię organiczną i podtrzymuje żyzność gleby. Do wermikompostownika nie potrzeba dżdżownic ogrodowych, lecz epigeicznych dżdżownic kompostowych, takich jak Eisenia.

Powiązane produkty

Bestseller

Dżdżownice kompostowe Eisenia | 250 g robaków (ok. 500 szt.)

Opakowanie od 250 g do 10 kg dżdżownic

64,38 zł 14,65 €

-25%

85,87 zł